Dworzec Morski w Gdyni znajduje się przy Nabrzeżu Francuskim gdyńskiego portu przy placu Witolda Gombrowicza, w pobliżu kapitanatu portu Gdynia i Pomnika Ludziom Morza

Dworzec Morski zaprojektował w 1932 r. katowicki oddział berlińskiej spółki Dyckerhoff & Widmann. Prace budowlane prowadziła firma Skąpski, Wolski, Wiśniewski. Obiekt został oddany do użytku w dniu 8 grudnia 1933 roku. Uroczystego poświęcenia portu i dworca morskiego dokonał bp Okoniewski. Obecni byli na otwarciu: m.in. minister przemysłu i handlu Ferdynand Zarzycki, ministrowie: Józef Beck, Emil Kaliński, Bronisław Nakoniecznikow-Klukowski, Władysław Marian Zawadzki, Kazimierz Papée oraz generał Gustaw Orlicz-Dreszer. Dworzec był bazą dla pasażerskiej floty transatlantyckiej “G-A-L obsługującej linie nowojorską i południowoamerykańską.

Obiekt miał powierzchnię 2,5 tys. m² i wyposażony był we wszelkie urządzenia potrzebne do przyjmowania i odprawy pasażerów, posiadał bocznicę kolejową z torami znajdującymi się po obu stronach budynku przeznaczoną dla ruchu emigranckiego oraz magazyn tranzytowy.

Hala główna budynku zwana Halą Pasażerską (usytuowana od zachodniej strony) jest trzykondygnacyjna, pierwotnie była przykryta czworokątną cienkościenną kopułą żelbetową „Zeiss-Dywidag” zwieńczoną ostrosłupowym świetlikiem. Dworcowa hala mieściła kasy biletowe, informację, pocztę, przechowalnię bagażu, restauracje, poczekalnie oraz gabinety lekarskie. Od wschodu przylega do hali magazyn tranzytowy – obiekt dwukondygnacyjny o żelbetowej konstrukcji ramowej. Górna kondygnacja przekryta dziesięcioprzęsłowym dachem łukowym – pierwotnie pełniła funkcję holu, dolna stanowiła przechowalnię bagażu. Elewacja frontowa (zachodnia) hali dworcowej posiada bezokienne szerokie naroża, które obejmują wertykalnie dwie górne, przeszklone kondygnacje. Elewacje północna i południowa pierwotnie były identyczne, zakomponowane horyzontalnie w formie trzech pasów wąskich okien, z przyziemiem odciętym od wyższych partii dachem nad rampami. W narożach zachodnich dominowały wertykalne, wychodzące ponad dach płytkie wykusze z masztami.

W okresie międzywojennym w gmachu dworca odbywały się niedzielne nabożeństwa dla pracowników portu i GUM w Gdyni oraz bale sylwestrowe. W czasie II wojny światowej dworzec został przystosowany do funkcji biurowych. Po zajęciu Gdyni z elewacji frontowej dworca usunięto polskie symbole: płaskorzeźby orłów i pamiątkowe tablice. 9. października 1943 r., w trakcie alianckich bombardowań portu, została zniszczona część hali pasażerskiej – północno-zachodni narożnik i ściana od strony Nabrzeża Francuskiego. Po uszkodzeniach budynku powstałych podczas II wojny światowej nie odbudowano narożnika południowo-zachodniego. Dokonano jedynie prowizorycznych napraw, bowiem z powodu zniszczenia fundamentów w części budowli niemożliwe okazało się posadowienie żelbetowych elementów konstrukcji w pierwotnym kształcie i odtworzenie pierwotnej bryły budynku. Po wojnie w gmachu mieścił się m.in. Kapitanat Portu oraz urząd pocztowo-telegraficzny. W tym czasie Dworzec Morski stał się nie pełnił swojej podstawowej funkcji ze względu na sytuację polityczną.

Ruch pasażerski wznowiony został w drugiej połowie lat 50. XX w. W latach 70. XX w. w gmachu, obok obiektów służących do obsługi pasażerów, mieścił się Wydział Usług Żeglugowych Zarządu Portu Gdynia, Urząd Celny, Urząd Pocztowo-Telekomunikacyjny Gdynia 18, Biuro Portowe Morskiej Agencji w Gdyni, biuro firmy C. Hartwig oraz ekspedycja PKP.

Od wstrzymania liniowej żeglugi transatlantyckiej przez polskich armatorów w 1987 r. Dworzec Morski przestał pełnić swą pierwotną rolę i stał się biurowcem dla firm i instytucji portowych, a w części Magazynu Tranzytowego – magazynem.

W 2005 roku został zrealizowany projekt SEBTrans-Link, służący m.in. przygotowaniu koncepcji rewitalizacji Dworca Morskiego. Zawijające coraz częściej do Gdyni statki wycieczkowce wykorzystują obecnie Nabrzeża Holenderskie oraz Francuskie (zlokalizowane po obu stronach Dworca Morskiego) jako miejsce postoju w porcie. Od czerwca 2009 r. w budynku znajdowało się biuro odpraw serwisu promowego do Helsinek oraz Travemünde armatora Finnlines.

W maju 2013 r. rozpoczęto remont i adaptację obiektu na potrzeby Muzeum Emigracji, na frontową elewację wróciły płaskorzeźby orłów. Jednocześnie zmianie uległa elewacja południowo-zachodnia – dotychczasową konstrukcję zastąpiła szklana tafla. Wzniesiono także stalową konstrukcję oryginalnego punktu widokowego – przeszklonego tunelu wychodzącego z Magazynu Tranzytowego.

Oprac. Dorota Hryszkiewicz-Kahlau, OT NID w Gdańsku, 06.11.2014 r.

Literatura: Gosk A., Muzeum Emigracji [w:] Renowacje i zabytki 2010, nr 4 (36); Sołtysik M.J., Gdynia miasto dwudziestolecia międzywojennego, urbanistyka i architektura, Warszawa 1993; Sołtysik M.J., Modernistyczna Gdynia – dziedzictwo lat międzywojennych, [w:] Renowacje i zabytki 2010, nr 4 (36); Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa Dworzec Morski, Gdynia, Ewa Stieler, 1988; http://pl.wikipedia.org/wiki/Dworzec_Morski_w_Gdyni, http://muzeumemigracji.pl/dworzec-morski/

Utwór udostępniony na podstawie  LICENCJI PUBLICZNEJ CREATIVE COMMONS (“CCPL”). Źródło: https://zabytek.pl/pl/obiekty/gdynia-dworzec-morski

W dniu 11 czerwca 1929 r. Ministerstwo Przemysłu i Handlu, Departament Morski, Wydział Portowy wydał zgodę na budowę chłodni portowej usytuowanej przy ulicy Polskiej

Budynek powstał według projektu belgijskiej firmy Ateliers B. Lebrun, Societe Anonyme, Nimy. Prace prowadził inż. Rostkowski z Towarzystwa Robót Inżynierskich, S-ka Akcyjna w Poznaniu. Chłodnia portowa zbudowana w dwóch etapach: w latach 1929-1930 wzniesiono obiekt trójkondygnacyjny (poświęcony przez biskupa Okoniewskiego 13.07.1930 r.) został w latach 1932-1934 podwyższony o kolejne trzy kondygnacje. Budowla ta po rozbudowie stała się najnowocześniejszą i jedną z największych chłodni na świecie. Przed rozbudową miała powierzchnię chłodniczą 10 000 m², mieściła 700 wagonów artykułów żywnościowych, była czwartym pod względem wielkości obiektem tego typu w Europie. Po rozbudowie powierzchnia wynosiła 15 695 m², mieściła 1100 wagonów.

Nie posiada już pierwotnego parku maszynowego oraz instalacji chłodniczej, ale nadal pełni swoją funkcję.

Chłodnia zlokalizowana jest na krańcu zachodnim nabrzeża Polskiego, na wydzielonej działce. Bryła sześciokondygnacyjnego budynku jest zwarta, nierozczłonkowana, założona na rzucie prostokątnym. Od zachodu do budynku przylega dwukondygnacyjny obiekt założony na planie litery C – pełni on funkcje techniczno-administracyjne przy chłodni. Skrzydła tego budynku tworzą dziedziniec wewnętrzny domknięty od zachodu dwoma parterowymi kubicznymi portierniami i łączącą je bramą. Obiekt posadowiony na palach Raymonda (5,5-11 m długości). Konstrukcja chłodni jest żelbetowa, ściany zewnętrzna i wewnętrzne są murowanie z cegieł, dachy płaskie, kryte papą. Elewacje ceglane podzielone są tynkowymi pilastrami odpowiadającymi rozstawem elementom konstrukcji żelbetowej ukrytej we wnętrzu. W poziomie podzielona jest gzymsem kordonowym na wysokości czwartej kondygnacji opasującym budynek. Korpus budynku chłodni nie posiada otworów okiennych. Elewacja północna posiada 4 stalowe balkony wyładowcze. W środkowej części elewacji zachodniej i wschodniej znajdują się blendy z dekoracją ceglaną. Pierwotnie do wnętrza chłodni prowadziły dwie bocznice kolejowe, obecnie widoczna jest tylko południowa.

Budynek administracyjno-techniczny ma elewacje północną dziewięcioosiową, z wejściem (obecnie brama stalowa), podzielona jest ona w pionie trzema pilastrami ceglanymi. Elewacja zachodnia zakończona jest attyką ceglaną, wejście umieszczone w płytkiej wnęce na środkowej osi flankowane jest dwoma pilastrami. Północna oś tej elewacji ma na osi pas otworów okiennych, a południowa jest bezokienna.

Elewacja południowa jest ośmioosiowa, posiada dwa wejścia w płytkich wnękach. Skrzydło wschodnie, przylegające zapleczem do chłodni jest siedmioosiowe i posiada wejście w narożu północnym. Skrzydło południowe – w przyziemi i na kondygnacji drugiej ma podziały pionowe otworami okiennymi i masywnymi pilastrami. Od południa na pilastrach oparty został zaokrąglony balkon. Część wschodnią skrzydła zajmowały maszynownia i skraplacz, zachodnią-biura.

Oprac. Dorota Hryszkiewicz-Kahlau, OT NID w Gdańsku, 31.10.2014 r.

Literatura:  Sołtysik M.J., Gdynia miasto dwudziestolecia międzywojennego, urbanistyka i architektura, Warszawa 1993; Sołtysik M.J., Modernistyczna Gdynia – dziedzictwo lat międzywojennych, [w:] Renowacje i zabytki 2010, nr 4 (36), s.60-73; Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa Chłodnia, Gdynia, Ewa Stieler, 1988; Chłodnia i składy portowe w Gdyni, [w:] Tygodnik Mleczarski, nr 29, 16.07.1930, Poznań; http://gdynia.fotopolska.eu/Gdynia/b65927, Chlodnia_Igloport.html

Utwór udostępniony na podstawie  LICENCJI PUBLICZNEJ CREATIVE COMMONS (“CCPL”). https://zabytek.pl/pl/obiekty/gdynia-elewator-zbozowy

Akademicki przykład modernistycznej przemysłowej architektury funkcjonalnej. Był w latach 30. XX w. awangardowym rozwiązaniem technicznym, należał do najnowocześniejszych rozwiązań w Europie, a jego charakterystyczna sylweta jest nadal rozpoznawalnym znakiem Portu Gdyńskiego.

Elewatora zbożowego na Nabrzeżu Indyjskim wzniesiony został w 1936 roku, oddany do użytku w październiku 1937 roku. Autorami projektu byli Michał Paszkowski i Bolesław Szmidt. Budynek był własnością Spółki Eksploatacji Elewatorów Zbożowych w Polsce z siedzibą w Gdyni. Zaprojektowany jako elewator zbożowy typu przeładunkowego mogący służyć jako magazyn w czasie klęski nieurodzaju. Posiadał wszelkie urządzenia do czyszczenia, sortowania, wietrzenia oraz do zwalczania szkodników. Projekt umożliwiał trzykrotne zwiększenie pojemności poprzez rozbudowę bez konieczności zmiany urządzeń. W czasie okupacji Elewator był magazynem zaopatrzenia dla wojska niemieckiego. Pod koniec wojny suterenę przystosowano do pełnienia funkcji szpitala wojskowego. Po wojnie został odbudowany. Początkowo eksploatowany przez „Społem”, następnie przez Polskie Zakłady Zbożowe. W 1992 roku został przejęty przez Bałtycki Terminal Zbożowy. W 1990 roku został wpisany do rejestru zabytków.

Obiekt przemysłowy usytuowany jest w Porcie Gdynia, niegdyś (Morskim Porcie Handlowym) na wschodnim krańcu Nabrzeża Indyjskiego, na wydzielonej działce. Rzut prostokątny, bryła trójczłonowa, zwarta. Środkowy człon stanowi prostopadłościenna jedenastokondygnacyjna wieża (wys. 41 metrów), w której umieszczono magazyny do czyszczenia i sortowania ziarna oraz klatkę schodową. W dziewięciokondygnacyjnych skrzydłach bocznych zaplanowano magazyny o pojemności 10 tys. ton. o kubaturze ponad 45 tys. metrów sześciennych i wymiarach 66 x 21 metrów. Elewację obłożono w przyziemiu płytkami klinkierowymi ciemnoczerwonymi, pozostałe partie ścian płytkami betonowymi. Elewacje podłużne: północna i południowa zostały rozwiązane identycznie. Przyziemie stanowi cokół i jest odciętę od wyższych kondygnacji zadaszeniem nad rampami. Część wschodnia elewatora posiada równomiernie rozłożone otwory okienne na całej elewacji – 7 rzędów (kondygnacji) po 8 otworów w rzędzie. Część silosowa jest podzielona pięcioma pionowymi pilastrami. Trzy otwory okienne – jedyne, jakie w tej części istnieją umieszczono pionowo w skrajnym rzędzie przy styku z środkowym wieżowym członem elewatora, kontrastowo przeszklonym na całej wysokości elewacji. Sześć rzędów ustawionych pasowo niewielkich okien oddzielono od siebie pilastrami spełniającymi rolę węgarów. Obie niższe partie budowli wieńczy cofnięta od lica kondygnacja z ośmioma okrągłymi oknami w części wschodniej i trzema prostokątnymi w części zachodniej (silosowej). Wnętrze zachowuje podziały narzucone przez formy brył zarówno funkcjonalnie jak i formalnie.

Oprac. Dorota Hryszkiewicz-Kahlau, OT NID w Gdańsku, 23.10.2014 r.

Literatura:  Sołtysik M.J., Gdynia miasto dwudziestolecia międzywojennego, urbanistyka i architektura, Warszawa 1993; Sołtysik M.J., Modernistyczna Gdynia – dziedzictwo lat międzywojennych, [w:] Renowacje i zabytki 2010, nr 4 (36), s.60-73; http://pl.wikipedia.org/wiki/Elewator_zbożowy_w_Gdyni; http://www.naszagdynia.com/port/elewator-zbozowy; Karta ewidencyjna Elewator Zbożowy Gdynia, autor: Ewa Stieler, 1988 r.; archiwum NID

Utwór udostępniony na podstawie  LICENCJI PUBLICZNEJ CREATIVE COMMONS (“CCPL”). https://zabytek.pl/pl/obiekty/gdynia-elewator-zbozowy